
تغییرات کتاب های درسی؛ از روایت جنگ تا زیست بوم جدید آموزشی
تغییرات محتوایی کتابهای درسی
حجتالاسلام علی لطیفی، رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، در گفتوگویی با تشریح تغییرات کتابهای درسی در سال تحصیلی جاری، بر اهمیت بازنگری محتوای آموزشی متناسب با تحولات جامعه و نیازهای تربیتی دانشآموزان تأکید کرد. وی همچنین به تجربه جنگهای تحمیلی و ضرورت بازتاب سنجیده این رویدادها در کتابهای درسی اشاره نمود.
لطیفی با اشاره به تغییرات محتوایی کتابهای درسی در زمینه روایت جنگهای اخیر، به عنوان نمونه به کتاب «هدیههای آسمان»
پایه پنجم اشاره کرد. در درس پانزدهم این کتاب، با عنوان «این داستان را دوبار باید خواند»
، موضوع دشمنی اسرائیل و آمریکا با ایران و شجاعت رهبر شهید انقلاب در مواجهه با دشمنان مورد توجه قرار گرفته است.
همچنین در کتاب «هدیههای آسمان»
پایه ششم، مقاومت و دفاع در چند بخش دنبال شده است. درس دوازدهم این کتاب، با عنوان «زنگ میناب»، به روایت جنگ رمضان، شهادت رهبر معظم انقلاب و دانشآموزان میناب و رشادتهای نیروهای مسلح کشورمان میپردازد.
بازطراحی کتاب آمادگی دفاعی
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، به بازطراحی کتاب آمادگی دفاعی پایه نهم اشاره کرد و آن را یکی از اقدامات تحولی در این زمینه دانست. وی توضیح داد که این کتاب با تغییر اساسی رویکرد سنتی، به سمت تبیین مفاهیم نوین و جنگهای جدید، متناسب با شرایط و نیازهای روز و به ویژه جنگهای اخیر، حرکت کرده است.
این کتاب با تمرکز بر شناخت ماهیت تهدیدات امروزی، تلاش میکند دانشآموزان را در برابر ابعاد جدید جنگهای پنهان و نظام سلطه آماده کند. با استفاده از قدرت تصویر و متن، مفهوم «نظام سلطه» از یک اصطلاح انتزاعی به درکی ملموس در ذهن نوجوانان تبدیل شده است.
منابع دیگر روایت رویدادهای مهم
لطیفی، مطالعات اجتماعی پایه نهم، کتاب «از من تا خدا»
در پایههای هفتم، هشتم و نهم، و کتاب تاریخ معاصر ایران پایه یازدهم را از دیگر منابعی دانست که بخشی از روایت رویدادهای مهم یک سال اخیر کشور در آنها دنبال شده است.
بازطراحی پیام و طرح هنری پشت جلد کتابها
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، از بازطراحی پیام و طرح هنری پشت جلد شماری از کتابهای درسی دورههای مختلف تحصیلی خبر داد. این طرح برای کتابهایی اجرا شده که تا زمان وقوع جنگ تحمیلی سوم به مرحله چاپ سپاری نرسیده بودند. محور اصلی این طراحیها، کلیدواژه «ایران عزیز» و روایت عزت، سربلندی و شکستناپذیری ایران است.
در این طراحیها، سه مفهوم غرور ملی، عزت ملی و تلاش برای ساختن ایران قوی مورد توجه قرار گرفته است. این مفاهیم متناسب با ویژگیهای سنی دانشآموزان و ماهیت هر درس، در دورههای مختلف تحصیلی روایت شدهاند.
رویکرد آموزشی به رویدادهای اخیر
لطیفی تأکید کرد که تلاش سازمان بر این بوده است که مواجهه آموزشی با رویدادهای اخیر صرفاً به روایت یک واقعه محدود نشود، بلکه زمینه شناخت بهتر تاریخ معاصر، تقویت هویت ملی و درک مسئولیت فردی و اجتماعی دانشآموزان را فراهم کند. در این مسیر، تناسب محتوا با سن دانشآموزان و اهداف تربیتی هر دوره اهمیت ویژهای دارد.
زیستبوم جدید برنامه درسی
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، در تشریح تغییرات کتابهای فارسی، ریاضی و علوم در دوره اول ابتدایی، به زیستبوم جدید برنامه درسی اشاره کرد که فراتر از تغییر صرف کتابهای درسی است. این رویکرد جدید، بیانگر تغییر رویکرد کلان نظام آموزش و پرورش از کتاب محوری به برنامه محوری است.
لطیفی توضیح داد که در این رویکرد، برنامه درسی مدرسهای، نقشه تربیت و یادگیری یکپارچه در مدرسه را ارائه میکند. سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی برای تحقق این هدف، «راهنمای عمل برنامه درسی مدرسهای دوره اول ابتدایی»
را تدوین کرده است.
این راهنمای عمل، اهداف و انتظارات عینی و مشخصی را تبیین میکند که هر دانشآموز باید در پایان هر پایه و دوره به آنها دست یابد. بر این اساس، مدرسه باید فعالیتهای خود را بر تحقق این اهداف و انتظارات متمرکز کند. کتابهای درسی نیز در این ساختار، یکی از منابع تحقق اهداف برنامه درسی مدرسهای هستند و مدرسه میتواند از منابع آموزشی متنوع، محیطهای پیرامونی، نقشآفرینی معلمان و مشارکت اولیا استفاده کند.

این برنامه در حال حاضر به صورت آزمایشی در ۲۰۰ مدرسه منتخب از سراسر کشور در حال اجرا است. در این زیستبوم، کتاب درسی تنها منبع انحصاری آموزش نیست، بلکه در کنار رسانههای یادگیری، راهنمای معلم و دیگر اجزای بستههای تربیت و یادگیری قرار میگیرد. محتوای دروس پایه نیز با رویکردی مهارت محور و جذاب بازطراحی شده است.
تحول در کتابهای درسی: رویکردهای نوین آموزشی
کتابهای درسی دوره اول ابتدایی با تغییرات چشمگیری همراه شدهاند تا مسیر یادگیری را برای دانشآموزان سادهتر و جذابتر کنند. در بسته تربیت و یادگیری آموزش فارسی، دو کتاب جدید با عنوانهای «فارسی میخوانم»
و «فارسی مینویسم»
تألیف شدهاند که تمرکز اصلی آنها بر تقویت سواد زبانی و پیوند دادن مطالب با تجربههای عاطفی و زیستبوم واقعی کودکان است. این کتابها با کاهش حجم مفاهیم انتزاعی، فرایند آموزش را در قالب روایتگری عاطفی و معنادار طراحی کردهاند.
بسته تربیت و یادگیری ریاضی نیز با عنوان «ریاضی دوست داشتنی»
تدوین شده و بر پایه چرخه پویای «درگیری، دستیابی و تثبیت»
استوار است. مفاهیم انتزاعی ریاضی با شخصیتپردازی و روایتگری، قابل فهمتر شدهاند و تفکر الگوریتمی در قالب فعالیتهای گام به گام و حل مسئله به کتاب راه یافته است.
در حوزه علوم تجربی، کتاب جدیدی با عنوان «جهان پیرامون»
طراحی شده که رویکردی متفاوت دارد. این کتاب درسی تلفیقی، نگاهی به سه قلمرو علوم تجربی، آداب و مهارتهای اجتماعی، و سلامت دارد و محتوای آن از مطالب انتزاعی فاصله گرفته و به محیطهای واقعی زندگی دانشآموز نزدیک شده است. این شیوه، دانشآموزان را به مشاهده فعال، اکتشاف و مواجهه مستقیم با پدیدههای پیرامون تشویق میکند.
ترکیب گروه تألیف با گروه هنری و تصویرپردازی
در فرایند تألیف کتابهای درسی جدید، ترکیب گروه تألیف با گروه هنری و تصویرپردازی، تحولی قابل توجه ایجاد کرده است. نویسندگان و مؤلفان کتاب با همفکری طراحان و تصویرگران، درباره هر درس و صفحه کتاب به بحث و تصمیمگیری میپرداختند. این شیوه، اگرچه پیچیدگیهایی داشت، اما باعث شد همه اجزای کتاب به شکلی مناسبتر و مؤثرتر در خدمت یادگیری دانشآموزان قرار گیرند.
تصاویر و طراحیهای کتابها علاوه بر ارتقای جذابیت بصری و کیفیت زیباییشناختی، به عنوان موقعیتهای یادگیری عمل میکنند و زمینه روایت، گفتوگو و برانگیختن تفکر و هیجان دانشآموزان را فراهم میآورند. همچنین، طراحی و پیشبینی محتواهای چندرسانهای نوین و تعاملی، از طریق رمزینههای سریع پاسخ، به تقویت یادگیری کمک میکند.
تمرکز بر فعالیتهای عملی و بازیهای حرکتی
تمرینها و فعالیتهای کتابهای جدید بر فعالیتهای عملی، دستورزی، بازیهای حرکتی و کار گروهی متمرکز شدهاند. این تمرینها علاوه بر تقویت مهارتهای حرکتی و هماهنگی چشم و دست، تفکر الگوریتمی و مسئولیتپذیری جمعی را در دانشآموزان تقویت میکنند. رویکردهای بازیمحور، اکتشافی، مشارکتی و چندمحیطی در کتابهای جدید تقویت شده و انتظار میرود نقش معلمان نیز از مجری صفحه به صفحه کتاب فراتر رفته و به طراح موقعیتهای یادگیری و راهبر آموزشی ارتقا یابد.
بازنگری اساسی کتابهای فنی و حرفهای و کاردانش
کتابهای درسی شاخههای فنی و حرفهای و کاردانش نیز در دو سال اخیر تغییرات اساسی را تجربه کردهاند. به روزرسانی این کتابها اهمیت ویژهای دارد، زیرا آموزشهای فنی و حرفهای با فناوری، استانداردهای حرفهای و نیازهای متغیر محیط کار ارتباط مستقیم دارند. محتوای آموزشی این رشتهها باید دانشآموزان را برای انجام فعالیتهای عملی و ورود به محیط کار آماده کند. در دو سال گذشته، حدود ۷۰ عنوان از کتابهای درسی پایه دهم و یازدهم شاخههای فنی و حرفهای و کاردانش به صورت اساسی بازنگری شدهاند تا آموزشها با نیازهای رشتههای مهارتی هماهنگتر شوند.
اهداف بازنگری کتابهای درسی و برنامههای آموزشی
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، دکتر لطیفی، در تشریح اهداف بازنگری کتابهای درسی، بر ارتقای کیفیت یادگیری و تطبیق آموزش با نیازهای دانشآموزان و جامعه تأکید کرد. وی بیان کرد که این فرایند با در نظر گرفتن اقتضائات تخصصی رشتهها و ارتباط محتوای آموزشی با مهارتهای مورد انتظار در بازار کار و تحولات فناوری انجام میشود.
هدف اصلی این بازنگری، آمادهسازی دانشآموزان برای ورود به بازار کار و مشارکت مؤثر در فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی است. لطیفی افزود که برنامههای درسی باید به رشد شایستگیهای پایه و عمومی مانند تفکر انتقادی، پرسشگری، حل مسئله، خلاقیت و ارتباط مؤثر کمک کنند. همچنین تقویت هویت ایرانی و اسلامی، شناخت تاریخ و تجربههای ملی و پرورش حس مسئولیتپذیری نسبت به جامعه و آینده کشور از اهداف اساسی این بازنگری است.
وی بر اهمیت تقویت نگاه برنامه درسی محور تأکید کرد و گفت که کتاب درسی تنها ابزاری برای تحقق برنامه درسی است و باید در کنار اهداف یادگیری، فعالیتهای دانشآموزان، روشهای تدریس و ارزشیابی دیده شود. لطیفی همچنین بر ضرورت ارزیابی مستمر برنامههای درسی تأکید کرد و بیان داشت که بازخورد معلمان و مدارس و بررسی نتایج اجرای برنامهها، در تصمیمگیری برای ادامه مسیر بسیار مؤثر است.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی در پایان گفت که فراهم کردن فرصتهای متنوع برای تربیت یکپارچه دانشآموزان در مدرسه، هدف اصلی این بازنگری است تا دانشآموزان بتوانند یادگیری عمیقتر، معنادارتر و کاربردیتری را تجربه کنند و برای زندگی فردی و اجتماعی، ادامه تحصیل و ورود به دنیای کار آماده شوند.
برچسب:برنامه درسی, جنگ, دانش آموزان, کتابهای درسی, مدرسه



