از «زنگ میناب» تا «ریاضی دوست داشتنی»؛ تغییرات تازه در کتاب های درسی
حجت الاسلام علی لطیفی رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی در گفتگو با خبرنگار مهر، با تشریح تغییرات کتاب‌های درسی در سال تحصیلی جاری، اظهار کرد: بازنگری محتوای آموزشی متناسب با تحولات جامعه و نیازهای تربیتی دانش‌آموزان از وظایف مهم این سازمان است و تحولات اخیر کشور و تجربه جنگ‌های تحمیلی نیز ضرورت بازتاب سنجیده این رویدادها در کتاب‌های درسی را برجسته کرده است.
وی با اشاره به تغییرات محتوایی کتاب‌های درسی در زمینه روایت جنگ‌های اخیر افزود: یکی از نمونه‌های این رویکرد، کتاب «هدیه‌های آسمان»
پایه پنجم است. در درس پانزدهم این کتاب با عنوان «این داستان را دوبار باید خواند»
، در صفحات ۱۰۶ تا ۱۱۵، موضوع دشمنی‌های اسرائیل و آمریکا با ایران و شجاعت و تدابیر رهبر شهید انقلاب در مواجهه با دشمنان مورد توجه قرار گرفته است.
لطیفی ادامه داد: در کتاب «هدیه‌های آسمان»
پایه ششم نیز روایت مقاومت و دفاع در چند بخش دنبال شده است. درس دوازدهم این کتاب با عنوان «زنگ میناب»، در صفحات ۷۲ تا ۷۹، به روایت جنگ رمضان، شهادت رهبر معظم انقلاب و دانش‌آموزان میناب و رشادت‌های نیروهای مسلح کشورمان می‌پردازد.
رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی با اشاره به بازطراحی کتاب آمادگی دفاعی پایه نهم گفت: یکی از اقدامات تحولی در این زمینه، تغییر اساسی این کتاب و گذار از رویکردهای سنتی به سمت تبیین مفاهیم نوین و جنگ‌های جدید، متناسب با شرایط و نیازهای روز و به‌ویژه جنگ‌های اخیر است.
وی افزود: این کتاب با تمرکز بر شناخت ماهیت تهدیدات امروزی، تلاش می‌کند دانش‌آموزان را در برابر ابعاد جدید جنگ‌های پنهان و نظام سلطه آماده کند. در این مسیر، با تکیه بر قدرت تصویر و متن، تلاش شده است مفهوم «نظام سلطه» از یک اصطلاح انتزاعی به درکی ملموس در ذهن نوجوان تبدیل شود.
لطیفی، مطالعات اجتماعی پایه نهم، کتاب «از من تا خدا»
در پایه‌های هفتم، هشتم و نهم و کتاب تاریخ معاصر ایران پایه یازدهم را از دیگر منابعی دانست که بخشی از روایت رویدادهای مهم یک سال اخیر کشور در آنها دنبال شده است.
وی همچنین از بازطراحی پیام و طرح هنری پشت جلد شماری از کتاب‌های درسی دوره‌های مختلف تحصیلی خبر داد و اظهار کرد: این طرح برای کتاب‌هایی اجرا شده است که تا زمان وقوع جنگ تحمیلی سوم به مرحله چاپ‌سپاری نرسیده بودند. محور اصلی این طراحی‌ها، کلیدواژه «ایران عزیز» و روایت عزت، سربلندی و شکست‌ناپذیری ایران است.
رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی اضافه کرد: در این طراحی‌ها، سه مفهوم غرور ملی، عزت ملی و تلاش برای ساختن ایران قوی مورد توجه قرار گرفته است؛ مفاهیمی که متناسب با ویژگی‌های سنی دانش‌آموزان و ماهیت هر درس، در دوره‌های مختلف تحصیلی روایت شده‌اند.
لطیفی تأکید کرد: تلاش سازمان بر این بوده است که مواجهه آموزشی با چنین رویدادهایی صرفاً به روایت یک واقعه محدود نشود، بلکه زمینه شناخت بهتر تاریخ معاصر، تقویت هویت ملی و درک مسئولیت فردی و اجتماعی دانش‌آموزان را فراهم کند. در این مسیر، تناسب محتوا با سن دانش‌آموزان و اهداف تربیتی هر دوره اهمیت ویژه‌ای دارد.
زیست بوم جدید؛ عبور از کتاب محوری به برنامه محوری
وی در تشریح تغییرات کتاب‌های فارسی، ریاضی و علوم در دوره اول ابتدایی گفت: زیست‌بوم جدید برنامه درسی، فراتر از تغییر صرف کتاب‌های درسی است و بیانگر تغییر رویکرد کلان نظام آموزش‌وپرورش از کتاب‌محوری به برنامه‌محوری است.
لطیفی افزود: در این رویکرد، برنامه درسی مدرسه‌ای، نقشه تربیت و یادگیری یکپارچه در مدرسه را ارائه می‌کند. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی برای تحقق این هدف، «راهنمای عمل برنامه درسی مدرسه‌ای دوره اول ابتدایی»
را تدوین کرده است.
وی با بیان اینکه این راهنمای عمل مهم‌ترین رکن زیست‌بوم جدید محسوب می‌شود، اظهار کرد: در این راهنما، اهداف و انتظارات عینی و مشخصی تبیین شده است که هر دانش‌آموز باید در پایان هر پایه و دوره به آنها دست یابد. بر این اساس، مدرسه باید فعالیت‌های خود را بر تحقق این اهداف و انتظارات متمرکز کند.
رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی ادامه داد: کتاب‌های درسی نیز در همین ساختار بازتعریف می‌شوند؛ به این معنا که کتاب، یکی از منابع تحقق اهداف برنامه درسی مدرسه‌ای است و مدرسه می‌تواند در کنار آن از منابع آموزشی متنوع، محیط‌های پیرامونی، نقش‌آفرینی معلمان و مشارکت اولیا استفاده کند.
وی با اشاره به آغاز اجرای آزمایشی این رویکرد گفت: این برنامه امسال در قالب مرحله الگوسازی در ۲۰۰ مدرسه منتخب از سراسر کشور در حال اجراست. در این زیست‌بوم، کتاب درسی دیگر تنها منبع انحصاری آموزش نیست، بلکه در کنار رسانه‌های یادگیری، راهنمای معلم و دیگر اجزای بسته‌های تربیت و یادگیری قرار می‌گیرد و محتوای دروس پایه با رویکردی مهارت‌محور و جذاب بازطراحی شده است.
«فارسی می‌خوانم»
، «ریاضی دوست‌داشتنی»
و «جهان پیرامون»
در مسیر یادگیری معنادار
لطیفی با تشریح تغییرات بسته‌های تربیت و یادگیری دوره اول ابتدایی اظهار کرد: در بسته تربیت و یادگیری آموزش فارسی، دو کتاب با عنوان‌های «فارسی می‌خوانم»
و «فارسی می‌نویسم»
تألیف شده‌اند که تمرکز اصلی آنها بر تقویت سواد زبانی و ساده‌سازی مسیر یادگیری است.
وی افزود: در این کتاب‌ها، با کاهش حجم مفاهیم انتزاعی، مطالب با تجربه‌های عاطفی و زیست‌بوم واقعی کودکان پیوند خورده و فرایند آموزش در قالب روایت‌گری عاطفی و معنادار و با بهره‌گیری از ظرفیت بازی طراحی شده است.
رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی درباره بسته تربیت و یادگیری ریاضی نیز گفت: این بسته اکنون با عنوان «ریاضی دوست‌داشتنی»
تدوین شده و راهبرد یاددهی در آن بر پایه چرخه پویای «درگیری، دستیابی و تثبیت»
استوار است.
وی ادامه داد: مفاهیم انتزاعی ریاضی با بهره‌گیری از شخصیت‌پردازی و روایت‌گری، قابل‌فهم‌تر شده‌اند. همچنین تفکر الگوریتمی در قالب فعالیت‌های گام‌به‌گام و حل مسئله به این کتاب راه یافته است.
لطیفی با اشاره به تغییرات حوزه علوم تجربی بیان کرد: در زیست‌بوم جدید، کتابی با عنوان «جهان پیرامون»
طراحی و تألیف شده است که درسی تلفیقی با نگاهی به سه قلمرو علوم تجربی، آداب و مهارت‌های اجتماعی، شامل مطالعات اجتماعی، و سلامت است و از این نظر رویکردی متفاوت نسبت به گذشته دارد.
وی افزود: در این رویکرد، محتوا از مطالب انتزاعی و غیرملموس برای کودک فاصله گرفته و به محیط‌های واقعی زندگی دانش‌آموز نزدیک شده است. این شیوه، دانش‌آموز را به مشاهده فعال، اکتشاف و مواجهه مستقیم با پدیده‌های پیرامون سوق می‌دهد.
رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی تأکید کرد: زیست‌بوم جدید قرار است با عبور از مدرسه صرفاً کتاب‌محور، زمینه تبدیل مدرسه به کانون پویای زندگی، تجربه و یادگیری شایستگی‌محور را فراهم کند. هدف اصلی این تحول، توانمندسازی دانش‌آموزان برای مواجهه خلاقانه با مسائل زندگی واقعی و آماده‌سازی آنها برای زیست مؤثر در دنیای آینده است.
تصویر و تمرین؛ از ابزار آموزشی تا موقعیت یادگیری
لطیفی در پاسخ به پرسشی درباره تغییرات تصاویر، تمرین‌ها و روش‌های آموزش در کتاب‌های جدید اظهار کرد: در فرایند تألیف کتاب‌های درسی، تغییرات قابل توجهی رخ داده که یکی از مهم‌ترین آنها، ترکیب گروه تألیف متن کتاب‌ها با گروه هنری و تصویرپردازی است.
وی توضیح داد: در این فرایند، نویسندگان و مؤلفان کتاب با همفکری طراحان و تصویرگران، درباره هر درس و هر صفحه کتاب به بحث و تصمیم‌گیری می‌پرداختند. این شیوه، هرچند پیچیدگی‌ها و دشواری‌هایی در فرایند تولید ایجاد کرد، موجب شد همه اجزای کتاب، نه فقط متن‌ها، به شکلی مناسب‌تر و مؤثرتر در خدمت یادگیری دانش‌آموز قرار گیرند.
رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی افزود: تصاویر و طراحی‌های کتاب‌ها علاوه بر ارتقای جذابیت بصری و کیفیت زیبایی‌شناختی، بیش از گذشته به‌عنوان یک موقعیت یادگیری عمل می‌کنند و زمینه روایت، گفت‌وگو و برانگیختن تفکر و هیجان دانش‌آموز را فراهم می‌آورند.
وی اضافه کرد: طراحی و پیش‌بینی محتواهای چندرسانه‌ای نوین و تعاملی از طریق رمزینه‌های سریع پاسخ، از جمله پویانمایی‌ها و فیلم‌های آموزشی، نیز به تقویت یادگیری کمک می‌کند.
لطیفی درباره تمرین‌ها و فعالیت‌های کتاب‌های جدید گفت: در این بخش، تمرکز بر فعالیت‌های عملی، دست‌ورزی، بازی‌های حرکتی و کار گروهی است. این تمرین‌ها به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که علاوه بر تقویت مهارت‌های حرکتی و هماهنگی چشم و دست، تفکر الگوریتمی و مسئولیت‌پذیری جمعی را در دانش‌آموزان تقویت کنند.
وی با اشاره به تقویت رویکردهای بازی‌محور، اکتشافی، مشارکتی و چندمحیطی در کتاب‌های جدید اظهار کرد: در این چارچوب، نقش معلم نیز از مجری صفحه‌به‌صفحه کتاب درسی فراتر می‌رود و انتظار می‌رود معلم به طراح موقعیت‌های یادگیری و راهبر آموزشی ارتقا یابد.
بازنگری اساسی ۷۰ عنوان کتاب فنی وحرفه ای و کاردانش
رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی در ادامه با اشاره به تغییرات کتاب‌های فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش در دو سال اخیر گفت: به‌روزرسانی کتاب‌های درسی در این شاخه‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا آموزش‌های فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش ارتباط مستقیمی با فناوری، استانداردهای حرفه‌ای و نیازهای متغیر محیط کار دارند.
وی افزود: محتوای آموزشی این رشته‌ها باید به‌گونه‌ای باشد که دانش‌آموزان در کنار کسب دانش پایه، شایستگی‌های لازم برای انجام فعالیت‌های عملی و ورود به محیط کار را نیز به دست آورند.
لطیفی تصریح کرد: در دو سال گذشته، حدود ۷۰ عنوان از کتاب‌های درسی پایه دهم و یازدهم شاخه‌های فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش به‌صورت اساسی بازنگری شده‌اند. این اقدام با هدف به‌روزرسانی محتوا و هماهنگ‌تر کردن آموزش‌ها با نیازهای رشته‌های مهارتی دنبال شده است.
وی ادامه داد: در این فرایند، توجه به اقتضائات تخصصی رشته‌ها، ارتباط محتوای آموزشی با مهارت‌های مورد انتظار و تحولات فناوری و نیازهای جدید مهارتی اهمیت داشته است.
رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی تأکید کرد: هدف این است که آموزش‌های فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش بتوانند دانش‌آموزان را برای ورود به بازار کار و مشارکت مؤثر در فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی آماده کنند.
لطیفی در تشریح اهداف بازنگری کتاب‌های درسی گفت: هدف اصلی این فرایند، ارتقای کیفیت یادگیری، متناسب‌سازی آموزش با نیازهای دانش‌آموزان و جامعه و تحقق افق‌ها و تکالیف مطرح‌شده در اسناد بالادستی، به‌ویژه سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش است.
وی افزود: یکی از جهت‌گیری‌های مهم در این مسیر، تقویت نگاه برنامه‌درسی‌محور است. کتاب درسی ابزاری مهم برای تحقق برنامه درسی به شمار می‌رود، اما تمام برنامه درسی نیست؛ ازاین‌رو، اهداف یادگیری، فعالیت‌های دانش‌آموزان، روش‌های تدریس، ارزشیابی و شرایط اجرای برنامه در مدرسه باید در ارتباط با یکدیگر دیده شوند.
رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی ادامه داد: برنامه‌های درسی باید به رشد شایستگی‌های پایه و عمومی مانند تفکر و تعقل، پرسشگری، حل مسئله، خلاقیت و ارتباط مؤثر کمک کنند. تقویت هویت ایرانی و اسلامی، شناخت تاریخ و تجربه‌های ملی و پرورش حس مسئولیت‌پذیری نسبت به جامعه و آینده کشور نیز از دیگر شایستگی‌های ضروری در این مسیر است.
وی با تأکید بر ضرورت ارزیابی مستمر برنامه‌های درسی اظهار کرد: بازنگری باید بر پایه تجربه و ارزیابی مستمر پیش برود. بازخورد معلمان و مدارس، بررسی نتایج اجرای برنامه‌ها و شناسایی نقاط قوت و ضعف، به تصمیم‌گیری دقیق‌تر برای ادامه مسیر کمک می‌کند.
لطیفی خاطرنشان کرد: به‌زودی همه چارچوب‌ها و راهنماهای عمل برنامه درسی که تاکنون در طرحواره تولید شده‌اند، به‌صورت عمومی از طریق پایگاه‌های اطلاع‌رسانی مرتبط با سازمان پژوهش ارائه خواهند شد. همچنین سامانه نظرسنجی محتوای کتاب‌های درسی به نشانی nazar.roshd.ir در دسترس همه ذی‌نفعان، متخصصان و علاقه‌مندان این حوزه قرار دارد.
وی در پایان گفت: آنچه اهمیت دارد، فراهم شدن فرصت‌های متنوع‌تر برای تربیت یکپارچه دانش‌آموزان در مدرسه است تا آنها بتوانند یادگیری عمیق‌تر، معنادارتر و کاربردی‌تری را تجربه کنند و برای زندگی فردی و اجتماعی، ادامه تحصیل، ورود به دنیای کار و ایفای نقش مسئولانه در آینده کشور آمادگی بیشتری به دست آورند.
